Soliq tekshiruvi haqidagi xabarnoma deyarli barcha biznes egalarini xavotirga soladi — hatto hisobi tartibda bo‘lganlarni ham. Aslida tekshiruv falokat emas, balki o‘z qoidalari va muddatlariga ega tartib-taomil. Qanday tekshiruvlar borligini, ular nimasi bilan farq qilishini va har biriga qanday tayyorlanishni ko‘rib chiqamiz.
Soliq tekshiruvlarining uch turi
Soliq kodeksi (137-modda) tekshiruvlarning uchta asosiy turini belgilaydi. Ular chuqurligi, muddatlari va oqibatlari bo‘yicha sezilarli farq qiladi:
- Kameral tekshiruv — soliq va moliyaviy hisobot hamda boshqa hujjatlarni sizning oldingizga kelmasdan tahlil qilish. 60 kungacha, QQSni qaytarishda esa 30 kungacha davom etadi. Xatolar aniqlansa, ularni 5 kun ichida tuzatish yoki asoslantirish talabi yuboriladi.
- Sayyor tekshiruv — ayrim normalarga rioya qilinishini joyida tekshirish: kassa operatsiyalari, xodimlar hisobi, inventarizatsiya va boshqalar. 10 ish kunigacha davom etadi va oldindan xabardor qilinmasdan o‘tkaziladi, ammo Tekshiruvlarni ro‘yxatga olishning yagona tizimida majburiy ro‘yxatdan o‘tkaziladi. Uning natijasida soliqlar qo‘shimcha hisoblanmaydi.
- Soliq auditi — eng chuqur tekshiruv: muayyan davr uchun barcha yoki ayrim soliqlarning to‘liq va to‘g‘ri hisoblanishi va to‘lanishi. 30 ish kunigacha davom etadi va 2–6 oygacha uzaytirilishi mumkin. Faqat soliq xavfi yuqori bo‘lgan kompaniyalarga (Tax Gap tizimi bo‘yicha) tayinlanadi va bu haqda 30 kalendar kun oldin xabar beriladi.
Soliq nazoratining maxsus turlari
- Transfer narxlarni belgilashni tekshirish — o‘zaro bog‘liq shaxslar o‘rtasidagi bitimlar va tashqi savdo operatsiyalarining bozor narxlariga muvofiqligi.
- Monitoring va xronometraj — haqiqiy tushum, naqd pul harakati va xodimlarning real sonini joyida kuzatish. Agar kuzatuv kunida tushum yoki shtat hisobotdan sezilarli farq qilsa, bu savollarga sabab bo‘ladi.
Birinchi navbatda nimaga qaraladi
Biznes haqidagi ma’lumotlarning katta qismi soliq organida elektron shaklda mavjud, shuning uchun nazorat ko‘pincha tafovutlarni izlashdan boshlanadi — audit tayinlanadigan soliq xavfi ham aynan ularga bog‘liq:
- elektron hisob-fakturalar deklaratsiyalardagi summalar bilan mos keladimi;
- kassa va terminallar bo‘yicha tushum hisobotda aks ettirilgani bilan mos keladimi;
- kiruvchi QQS to‘g‘ri hisobga olinganmi — shubhali kontragentlar bo‘yicha chegirmalar yo‘qmi;
- ish haqi soliqlari xodimlar soni va hisoblangan ish haqiga mos keladimi;
- shaxsiy hisobvaraq bo‘yicha qarzdorlik yoki ortiqcha to‘lov yo‘qmi.
Har bir tekshiruvga qanday tayyorlanish kerak
- Kameral: talabga tez javob bering — 5 kun tez o‘tib ketadi. Bahsli summalarni tasdiqlovchi hujjatlarni oldindan qo‘l ostida saqlang va soliq to‘lovchining shaxsiy kabinetida byudjet bilan muntazam solishtirib turing.
- Sayyor: u haqda oldindan ogohlantirilmaydi, shuning uchun kassa, xodimlarni rasmiylashtirish va ombor hisobi doim tartibda bo‘lishi kerak. Inspektorlar kelganda tekshiruv Tekshiruvlarni ro‘yxatga olishning yagona tizimida ro‘yxatdan o‘tganiga ishonch hosil qilishga haqlisiz.
- Soliq auditi: xabarnomadan keyingi 30 kun — tayyorgarlik vaqti. Byudjet bilan solishtiring, tekshirilayotgan davr bo‘yicha birlamchi hujjatlarni to‘plang, buxgalter va yuristni jalb qiling. Dalolatnoma xulosalariga rozi bo‘lmasangiz, belgilangan muddatda e’tiroz bildiring.
- Xronometraj: haqiqiy tushum va shtat hisobotda ko‘rsatganingizga mos kelishi kerak — shunda kuzatuv kuni hech narsani o‘zgartirmaydi.
Eng yaxshi himoya — xavfni oldindan kamaytirish
Soliq auditi hammaga emas, balki soliq xavfi yuqori bo‘lgan kompaniyalarga tayinlanadi. Toza birlamchi hujjatlar, hisobotga mos hisob-fakturalar, tekshirilgan kontragentlar va tartibli kadrlar hisobi xavfni kamaytiradi va har qanday tekshiruvni oddiy ishga aylantiradi. Yiliga bir marta ichki tekshiruv yoki mustaqil audit o‘tkazish foydali — xatolarni inspektordan oldin topish uchun.
Inspektor nimani topishini undan oldin bilmoqchimisiz?
Hisobni soliqdan oldin tekshirish